Wednesday, February 26, 2014

خطای نویسنده‌ی بی.بی.سی پارسی یا خطای مترجمان کتاب «دُن آرام»؟

چهارشنبه ۷/اسفند/۱۳۹۲ - ۲۶/فوریه/۲۰۱۴

هفته‌ی پیش، در بخش فرهنگ و هنر بی.بی.سی پارسی، به مناسبت سالروز مرگ میخاییل شولوخوف (به خط روسی: Михаи́л Алекса́ндрович Шо́лохов به خط لاتین: Mikhail Aleksandrovich Sholokhov)، نویسنده‌ی سرشناس شوروی، مقاله‌ای به قلم آقای مهرداد فرهمند پخش شد به نام «شولوخوف و خطای مترجمان ایرانی» که نخست به معرفی کتاب «دُن آرام» و ترجمه‌های آن به زبان پارسی پرداخته بود و در ادامه چنین نوشته بود:

در هر سه نسخه، واژه کازاک، به اشتباه قزاق ترجمه شده است حال آن که این دو واژه به دو قومیت کاملا متفاوت و بی ارتباط با یکدیگر تعلق دارند. کازاک‌ها قومی از نژاد سفید اروپایی با تبار اسلاوند (به باور برخی تاریخدانان با قومیت‌های دیگری نیز در آمیخته‌اند) و زیستگاهشان اوکرایین کنونی و جنوب غرب روسیه، بویژه جلگه[‌ی] رود دن است. این قوم قرن‌ها در دوران روسیه[ی] تزاری از نوعی خودمختاری برخوردار بود، جنگاورانش زبانزد بودند و به همین دلیل، بخش مهمی از ارتش روسیه را به خود اختصاص دادند و در جنگ‌های توسعه‌طلبانه[ی] تزارها نقشی بسزا ایفا کردند.

از سوی دیگر، قزاق‌ها قومی از نژاد زرد آسیایی با تبار ترکی اند که زیستگاه‌شان آسیای میانه بوده و هست و تا قرن نوزدهم که خان نشین‌هایشان به تصرف روس‌ها در آمد، حضوری در تاریخ روسیه نداشتند. در زبان روسی قزاق‌ها را کازاخ می‌گویند که از لحاظ ریشه[ی] لغوی هیچ ربطی به کازاک، نام قومی که محور دن آرام قرار گرفته است ندارد، حال آن که به‌آذین و دیگر مترجمان ایرانی که عمدتا ادبیات روسیه را از زبان فرانسه (و اخیرا انگلیسی) به فارسی ترجمه کرده‌اند، این واژه را با کازاک اشتباه گرفته و به دلیل عدم آشنایی با تاریخ قوم کازاک، آن را معادل قزاق گرفته و مرتکب چنین خلطی شده‌اند.

ترجمه[ی] اشتباه کازاک به قزاق در دُن آرام به‌آذین که در نسخه[ی] شاملو هم تکرار شده، خواننده را به شدت سردرگم می‌کند. برای کسی که دُن آرام را به عنوان روایتی تاریخی مطالعه می‌کند، عجیب به نظر می‌آید که قومی مسلمان و ترک تبار از آسیای میانه چه گونه سر از بخش اروپایی روسیه درآورده‌اند، نام‌های روسی دارند، دینشان مسیحی است و فرهنگشان هیچ شباهتی با قزاق‌ها ندارد. بدین ترتیب اشتباه در ترجمه یک واژه، تمام داستان را تحت تاثیر قرار داده است.
نویسنده ریشه‌ی این «خطا» را به زمانی خیلی پیش‌تر از مترجمان شولوخوف می‌برد و می‌نویسد:
اشتباه در ترجمه[ی] این کلمه در زبان فارسی، ریشه‌دار و پردامنه‌تر از دُن آرام است. شاید نخستین ارتکاب این اشتباه در دوره[ی] قاجار بود که مستشاران روس، افسران کازاک را برای راه‌اندازی ارتش به ایران آوردند و عبارت دیویزیون (لشگر) قزاق شکل گرفت. ایرانیان با قزاق‌ها که زمانی همسایه‌شان بودند و در بخشی از تاریخ در قلمرو ایران هم زیسته‌اند آشنا بودند اما بعید بود کازاک‌ها را بشناسند و در نتیجه، کازاک را همان قزاق پنداشتند و این اشتباه برای نخستن بار وارد زبان فارسی شد.
اما واقعیت آن است که نه در زمان قاجار خطایی رخ داده است و نه محمود به‌آذین و دیگر مترجمان کتاب شولوخوف خطا کرده‌اند. بلکه خطا از نویسنده‌ی بی.بی.سی و ویراستاران این سایت است که بی آن که درستی این «کشف» را بسنجند آن را منتشر کرده‌اند. علت این خطای نویسنده‌ی بی.بی.سی آن است که در زبان انگلیسی، قوم ساکن در آسیای میانه را Kazakh می‌نویسند و قوم ساکن اروپای شرقی را Cossack. در زبان روسی قوم ساکن آسیای میانه را Каза́хи (به خط لاتین: kazakhi) و قوم ساکن اروپای شرقی را каза́ки (به خط لاتین: Kazaki) می‌نویسند و هر دو از نام قوم ترکی «قزاق» گرفته شده‌اند. نویسنده‌ی بی.بی.سی بی پژوهش کافی در این باره، دست به قلم برده و همه را متهم به خطا و اشتباه کرده است.

به نوشته‌ی دانشنامه‌ی بریتانیکا در مقاله‌ی Cossack، نام این قوم که در اوکراین و در کنار رود دُن زندگی می‌کنند از زبان ترکی و همان «قزاق» است که به معنای «ماجراجو» و «بنده‌ی آزاد شده» است. این نام، نخست برای ترکان یا در اصطلاح اروپاییان «تاتاران» ساکن در کنار رود دُن و دنیپر (Dnieper) به کار می‌رفت. بعدها که بندگان اسلاو از لهستان و پادشاهی مسکوی (Moscovy) و لیتوانی جدا شدند و مستقل شدند، با این تاتاران درآمیختند و به آنها هم «قزاق» گفته شد.

در فرهنگ برخط ریشه‌شناسی زبان انگلیسی هم همین موضوع تکرار شده است. یعنی گفته شده که Cossack از «قزاق» ترکی به معنای «ماجراجو، کوچ‌نشین، جنگجو» آمده است. و این واژه همان است که نام قوم «قزاق» در جمهوری قزاقستان در آسیای میانه است که در زبان روسی و انگلیسی کازاخ (Kazkh) خوانده می‌شوند.

بنابراین می‌بینیم که این دو نام، اتفاقا از نظر ریشه‌شناسی یا به قول نویسنده «از نظر لغوی» و هم از نظر تاریخی کاملا با هم مرتبط اند و ایرانیان اشتباهی نکرده‌اند.

البته، همان گونه که در زبان انگلیسی و خط روسی، نام‌های این دو ملت امروزه به دو صورت جداگانه نوشته می‌شوند، شاید بهتر باشد که در خط و زبان پارسی هم این دو نام به صورت متفاوت نوشته شوند.

Thursday, February 13, 2014

درباره‌ی «گَرته‌برداری» در برابرسازی

پنج‌شنبه ۲۴/بهمن/۱۳۹۲ - ۱۳/فوریه/۲۰۱۴

یکی از شیوه‌های برابرسازی برای واژگان بیگانه، ترجمه‌ی بخش ها و جزوهای سازنده‌ی آن تَرم (اصطلاح) است. این شیوه را «گَرته‌برداری» می‌گویند. «گرته» گونه‌ی دیگری از «گَرده» است و به نوشته‌ی فرهنگ دهخدا تعریف آن چنین است:

گَرده: خاکه‌ی نقاشان باشد و آن زغال سوده است که در پارچه بسته‌اند و بر کاغذهای سوزن زده طراحی کرده مالند تا از آن طرح و نقش به جای دیگر نشیند و آن کاغذ سوزن را نیز گویند (برهان). چربه‌ی چیزی که از آن چیزی دیگر به عینه بردارند (انجمن آرا). طرح. بیرنگ.
گرته‌برداری یعنی چربه یا طرح دقیقی از اصل. در زبان‌شناسی و واژه‌سازی، گرته‌برداری ترجمه‌ی calque در فرانسوی است که خود از فعل calcare در لاتین به معنای «گام زدن، فشردن» است. به نظر برخی، گرته‌برداری روش درستی نیست اما در اینجا می‌خواهم نشان بدهم که گرته‌برداری یکی از کهن‌ترین شیوه‌های برابرسازی است که در همه‌ی زبان‌ها و همه دوره‌ها صورت می‌گیرد و اگر درست انجام شود هیچ اشکالی در آن نیست. به ویژه وقتی مایه‌های زبانی و اندیشگی در میان دو زبان مشترک باشد.

۱) ماشیاخ
یهودیان در انتظار نجات‌بخشی هستند که در زبان عبری بدو «ماشیاخ» گفته می‌شود. «ماشیاخ» عبری با «مسح» عربی به معنای «اندودن» همریشه است و معنای آن «روغن اندوده» است و این اشاره به رسمی در تاجگذاری شاهان دارد که در آن بدن شاه را با روغن مقدس می‌اندودند (روغن مالی می‌کردند). یکی از پیامبران یهودی به نام «یشوعا» با لقب «ماشیاخ» شناخته می‌شود در پارسی میانه او را «ایشوع» می‌گفتند. در زبان عربی و پارسی نو نام او به شکل «عیسا» و لقبش هم به صورت «مسیح» درآمده است. وقتی کتاب مقدس یهودیان به زبان یونانی ترجمه شده این نام به صورت یسوس (به خط یونانی: Ιησούς به خط لاتین: Iisous) و لقبش هم به صورت ماسیاس (به خط یونانی: Μεσσίας به خط لاتین: Messias) درآمد. لقب او سپس به زبان یونانی ترجمه شده و «خریستوس» (به یونانی: Χριστός به خط لاتین: Christos) به همان معنای «روغن اندوده» خوانده شد. این صفت در زبان انگلیسی به صورت Christ کوتاه شده است (به خاطر همین صفت یونانی است که «کریسمس» زادروز مسیح را در انگلیسی گاهی به صورت Xmas هم می‌نویسند. هم چنین ن.ک. بُختیشوع).

۲) آنالوتیکا
یکی از کتاب‌هایی که شاگردان ارستو (ارسطو) بر پایه‌ی آموزش‌های او گردآوردند کتاب آنالوتیکا (به خط یونانی: αναλυτικα به خط لاتین: analytica) نامیده شد که از دو بخش ساخته شده است: ana به معنا «فرو» و lytica به معنای «گشودن» ساخته شده است. وقتی مسلمانان این کتاب را به زبان عربی برگرداندند نخست آن را «آنالوطیقا» نامیدند. اما سپس‌تر برای آن برابر «تحلیل» را ساختند که از ریشه‌ی «ح/ل/ل» به معنای «گشودن» ساخته شده است و همان معنای «فروگشودن، از هم باز کردن» را دارد.

۳) اُمّ القُرا
در زبان یونانی به شهرهای بزرگ «متروپولیس» (به خط یونانی: μητρόπολης به خط لاتین: metroplis) می‌گفتند به معنای «مادر شهر» که از دو بخش ساخته شده است: «مترو» همریشه و به معنای «مادر» و «پولیس» به معنای «شهر». عربان این صفت را هم به عربی ترجمه کردند و آن را «اُمّ القُری» خواندند که به معنای «مادر شهر» است و بیشتر عنوانی بود برای شهر مکه. خاقانی شروانی در شعر معروفی می‌گوید:
مرا سجده گه بیت «بِنتُ العِنَب» بس -------- که از بیت اُمّ القُری می‌گریزم
که در آن «بنت العنب» همان «دختر رَز» یا مَی (شراب) است و میان «بنت العنب» و «اُم القرا» به اصطلاح «مراعات نظیر» و میان «بیت» (خانه) و «بنت» (دختر) هم جناس خط شده است. (بیت بنت العنب = میکده. بیت ام القرا = کعبه).

البته در فرهنگ‌ها، درباره‌ی این ترکیب عربی، تعریف‌های دیگری آمده است که به نظر من ریشه‌شناسی عامیانه است.
اُمّ القُری: مکه را ام القری خوانند زیرا گویند اصل زمین آنجا است و بقیه‌ی زمین را حق تعالی از او بیرون کشید (از نفایس الفنون قسم اول، ص ۱۰۰).
مکه را گویند زیرا که در وسط زمین است یا برای آن که قبله‌ی مردمان است یا برای آن که شان آن نسبت به قُرای دیگر بلندتر است (از منتهی الارب) (از آنندراج).
این اصطلاح امروزه از رسانه‌های ایران زیاد شنیده می‌شود اما شاید کمتر کسی به اصل یونانی آن توجه داشته باشد.

۴) مردمخوار
در زبان پارسی کهن واژه‌ای بوده است به نام «مرتیه خوره» (martiya-khvara) یا «مردمخوار». این نام در زبان یونانی به صورت mantikhoras درآمده و برای نامیدن جانور افسانه‌ای مردمخواری به کار می‌رفته که بدن شیر و سر آدم و دم کژدم (عقرب) داشته است. این واژه از راه زبان لاتین به صورت manticore به زبان انگلیسی درآمده است. از سده‌ی ۱۶۰۰ م. این اصطلاح به صورت man-eater به زبان انگلیسی ترجمه شده است و امروزه معناهای دیگری هم گرفته است.

از این دست نمونه‌ها فراوان است (ترجمه‌ی موسیقی «گاهان»=گاثای اوستا به «مقام» و ..). منظورم این است که گرته‌برداری به منظور برابرسازی روش تازه و ناپسندی نیست و در تمام تاریخ در زبان‌های گوناگون مانند یونانی و لاتین و عربی و پارسی و دیگر زبان‌ها انجام شده است.

البته همان گونه که پیشتر هم در چند مورد نشان داده‌ام، گاهی برخی از این دست واژه‌ها نه به خاطر ترجمه، بلکه به خاطر ساختار اندیشگی و ساختار زبانی یکسان و همخانوادگی زبانی است به ویژه میان زبان پارسی و دیگر زبان‌های هندواروپایی؛ مانند «مهتاب» در پارسی و moonlight در انگلیسی.

Wednesday, February 05, 2014

واژه‌شناسی: ققنوس و عنقا و قو

چهارشنبه ۱۶/بهمن/۱۳۹۲ - ۵/فوریه/۲۰۱۴

افسانه‌ی قُقنوس/قُقنُس را بیشتر ما شنیده‌ایم. شیخ فریدالدین عطار نیشاپوری در کتاب «منطق الطیر» خود این داستان را به شعر درآورده است:

هست قُقنُس طُرفه مرغی دلستان ------------- موضع این مرغ در هندوستان
سخت منقاری عجب دارد دراز ------------- همچو نی در وی بسی سوراخ باز
قُرب صد سوراخ در منقار او است ---------- نیست جفتش، طاق بودن کار او است
هست در هر ثُقبه آوازی دگر ------------ زیر هر آواز او رازی دگر
چون به هر ثُقبه بنالد زار زار ---------- مرغ و ماهی گردد از وی بی‌قرار
جمله ی پرندگان خامُش شوند --------------- در خوشیّ بانگ او بیهُش شوند
فیلَسوفی بود دمسازش گرفت --------------- علم موسیقی ز آوازش گرفت
سال عمر او بوَد قُرب هزار ---------------- وقت مرگ خود بداند آشکار
چون ببُرّد وقت مُردن دل ز خویش ------------ هیزم آرد گِرد خود، دَه خر، مَه بیش
در میان هیزم آید بی‌قرار ---------------- در دهد صد نوحه خود را زار زار
پس بدان هر ثُقبه‌ای از جان پاک ------------- نوحه‌ای دیگر برآرد دردناک
چون که از هر ثُقبه همچون نوحه‌گر ------------ نوحه ی دیگر کند نوعی دگر
در میان نوحه از اندوه مرگ ----------------- هر زمان بر خود بلرزد هم چو برگ
از نَفیر او همه پرّندگان ------------------- وز خروش او همه درّندگان
سوی او آیند چون نظّارگی ------------------ دل ببرند از جهان یکبارگی
از غمش آن روز در خون جگر ------------------ پیش او بسیار میرَد جانوَر
جمله از زاریّ او حیران شوند ------------ بعضی از بی قوّتی بی‌جان شوند
بس عجب روزی بود آن روز او ---------------- خون چکد از ناله ی جان سوز او
باز چون عمرش رسد با یک نفس ---------------- بال و پر برهم زند از پیش و پس
آتشی بیرون جهد از بال او ----------------- بعد آن آتش بگردد حال او
زود در هیزم فُتد آتش همی -------------------- پس بسوزد هیزمش خوش خوش همی
مرغ و هیزم هر دو چون اخگر شوند -------------- بعد از اخگر نیز خاکستر شوند
چون نماند ذره‌ای اخگر پدید ----------------- قُقنُسی آید ز خاکستر پدید
آتش آن هیزم چو خاکستر کند ------------------- از میان قُقنُس بچه سر بَرکُند
در فرهنگ برهان قاطع، این داستان به صورت زیر کوتاه شده است:
قُقنُس: مرغی است به غایت خوشرنگ و خوش آواز. گویند منقار او سی صد و شصت سوراخ دارد و در کوه بلندی مقابل باد نشیند و صداهای عجیب و غریب از منقار او برآید و به سبب آن مرغان بسیار جمع آیند، از آنها چندی را گرفته طعمه‌ی خود سازد. گویند هزار سال عمر کند و چون هزار سال بگذرد و عمرش به آخر آید هیزم بسیار جمع سازد و بر بالای آن نشیند و سرودن آغاز کند و مست گردد و بال بر هم زند چنان که آتشی از بال او بجهد و در هیزم افتد و خود با هیزم بسوزد و از خاکسترش بیضه‌ای پدید آید. و او را جفت نمی‌باشد، و موسیقی را از آواز او دریافته‌اند.
واژه‌ی «قُقنُس» عربی شده Kuknos یونانی (به خط یونانی: Κύκνος) است. این نام در زبان لاتین به صورت Cycnus و Cygnus درآمده است. در استوره‌های یونانی کوکنوس نام جند تن از آن میان، نام پسر آپولون (ایزد هنر و خورشید) است. کوکنوس بسیار زیبا بوده است و پس از ماجراهایی خودکشی می‌کند و آپولون او را به شکل قو درمی‌آورد. در واقع در زبان یونانی واژه‌ی کوکنوس به معنای «قو» است و در توجیه آفرینش این پرنده داستان پسر آپولون را ساخته‌اند. در اخترشناسی یکی از صورت‌های فلکی (هم‌اختران، در انگلیسی: ) را به زبان انگلیسی Cygnus می‌گویند و دکتر حیدری ملایری، بر پایه‌ی نوشته‌ی ابوریحان بیرونی، برابر «ماکیان» را برای آن نهاده است (و در عربی آن را «دُجاجه» به همین معنای ماکیان می‌گویند).

گویا واژه‌ی Kuknos یونانی از ریشه‌ی پوروا-هندواروپایی -keuk* به معنای «سپید بودن» است. نام این پرنده در انگلیسی swan است که با واژه‌ی sing به معنای «آواز خواندن» همریشه است.

واژه‌ی «قو» در پارسی شاید از نام یونانی این پرنده و شاید هم از صدای آن گرفته شده باشد. در انگلیسی اصطلاح «آواز قو» (swan song) به معنای «اعتراف پیش از مرگ» یا سخنان پایانی به همین داستان سرود خواندن پیش از مرگ اشاره دارد. جالب آن که دکتر مهدی حمیدی شیرازی هم در دوران ما داستان آواز قو را به شعر درآورده است:
شنیدم که چون قوی زیبا بمیرد -------------- فریبنده زاد و فریبا بمیرد
شب مرگ تنها نشیند که موجی ---------------- رود گوشه‌ای دور و تنها بمیرد
در آن گوشه چندان غزل می‌سراید ------------- که خود در میان غزل‌ها بمیرد
گروهی بر آنند کاین مرغ زیبا --------------- کجا عاشقی کرد آنجا بمیرد
شب مرگ از بیم آنجا شتابد --------------- که از مرگ غافل شود تا بمیرد
من این نکته گیرم که باور نکردم --------------- ندیدم که قویی به صحرا بمیرد
چو روزی از آغوش دریا برآید -------------- شبی هم در آغوش دریا بمیرد
تو دریای من بودی آغوش وا کن ----------- که می‌خواهد این قوی تنها بمیرد
در فرهنگ دهخدا در برابر «قو» به نقل از ناظم الاطبا «جوبینه» هم گذاشته است. اما در درآیه‌ی چوبینه برابرهای زیر آمده است: جوبینه، روپاک سرخ، چوبین، چوبینک، کاروانک، چوینه، کَروان، طریق، نهار، چوبینه‌ی نر، کَروان نر، مرغی آبی، مرغی دریایی با گردن بلند و پاهای دراز. اما شرحی که برای کاروانک یا کَروان آمده آن را با «بوتیمار» یکی دانسته و گفته که مرغی ماهیخوار و لاغر با پاهای بلند است. اگر در دام ریشه‌شناسی عامیانه نیفتیم، شاید به خاطر پاهای لاغر و نازک و بلندش بدان «چوبینه» گفته‌اند. سردار و شاه ساسانی بهرام چوبینه را هم گویا به خاطر شباهتش به این پرنده (پاهای نازک و بلند) بدین نام خوانده‌اند.

اما افسانه‌ی قُقنوس که شیخ عطار سروده است در استوره‌های یونانی درباره‌ی پرنده‌ای افسانه‌ای است به نام فونیکس (به خط یونانی: φοίνιξ به خط لاتین: phoinix در انگلیسی: phoenix). ریشه‌ی دقیق این واژه دانسته نیست. در فرهنگ ریشه‌شناسی برخط آمده که شاید ریشه‌ی مصری داشته و شاید هم از phoinos به معنای «سرخ خونی» آمده باشد. دکتر حیدری ملایری هم برای هم‌اختران Phoenix برابر «ققنوس» را گذاشته است.


نقاشی فونیکس (از ویکی‌پدیا)

به نظر می‌رسد در متن‌های عربی میان این دو واژه اشتباه و درهم‌آمیختگی صورت گرفته و نام پرنده اشتباه شده است. در یادداشت دکتر محمد معین آمده که برخی «ققنوس» را عربی شده‌ی «فونیکس» می‌دانند اما ققنوس عربی شده‌ی کوکنوس است. به نظر من هم واژه‌ی «ققنوس» به «کوکنوس» ماننده‌تر است تا به فونیکس. البته از نظر استوره‌شناسی شکی نیست که ققنوس همان فونیکس است.

در زبان عربی پرنده فونیکس را «عنقاء» می‌گویند که در اصل به معنای «زن درازگردن» است (از ریشه‌ی ع.ن.ق به معنای گردن). نام پارسی عنقا را «اَشتَرکا» نوشته‌اند. این واژه‌ی پارسی شبیه ostrich در زبان انگلیسی به معنای «شتر مرغ» است که خود از struthio لاتین آمده و خود واژه‌ی لاتین از struthos megale در یونانی به معنای «پرستوی بزرگ» آمده است. در زبان یونانی به شترمرغ strouthokamelos (به خط یونانی: στρουθοκάμηλος) هم می‌گویند که به معنای «پرستو-شتر» و نزدیک «شترمرغ» است.
عنقاء: طایری است درازگردن که نزد بعضی وجود فرضی دارد، چرا که هیچ کس آن را ندیده است. و در «نفائس الفنون» از تفاسیر، مسطور است که در زمینِ «اصحاب الرَس» مرغی بس عظیم با چهار پای و روی مانند آدمی و با پرهای اَلوان و به افراط درازی گردن پیدا شده بود. هر جا که کودکی دیدی ببردی. آن قوم پیش حنظلة بن صفَوان - که پیغمبر ایشان بود - رفته از آن شکایت کردند. حنظله دعا کرد، حق تعالی آن مرغ را در بعضی از جزائر انداخت، و آن در جزائر، فیل و اژدها را شکار کرده می‌خورد. (از آنندراج) (از غیاث اللغات).
بعدها به اشتباه «عنقاء» را با «سیمرغ» یکی پنداشته‌اند و این دو را به جای هم به کار برده‌اند. بر پایه‌ی داستان عنقا، این پرنده نمادی از بلندآشیانی و بلند-همتی و عُزلت و دوری‌گزینی شده است:
من اندر رنج و دونان بر سر گنج ---------- مگس در گلشن و عنقا به گلخن (خاقانی)

چو مشک از ناف عزلت بو گرفتم ----------- به تنهایی چو عنقا خو گرفتم (نظامی)

اگر عنقا ز بی برگی بمیرد ------------- شکار از چنگ گنجشکان نگیرد (سعدی)

برو این دام بر مرغ دگر نه -------------- که عنقا را بلند است آشیانه (حافظ)

Thursday, January 16, 2014

مردم‌شناسی اصطلاحات خودمانی

پنج‌شنبه ۲۷/دی/۱۳۹۲ - ۱۶/ژانویه/۲۰۱۴

هر زبان دارای لایه‌ها و سطح‌های گوناگونی است که در شرایط و جایگاه‌های گوناگون اجتماعی به کار می‌روند. یکی از لایه‌هایی که در سال‌های اخیر در ایران توجه بیشتری بدان می‌شود، زبان عامیانه و گفتاری و به ویژه واژگان خاص و ویژه‌ی گروه‌های گوناگون اجتماعی است. در این جستار به کتابی در همین زمینه می‌پردازم.


نام کتاب: مردم‌شناسی اصطلاحات خودمانی، پژوهشی مردم‌شناختی در اصطلاحات خودمانی جوانان
نویسنده: دکتر محمود اکرامی
ناشر: نشر ایوار. مشهد
چاپ نخست: ۱۳۸۴ خ / ۲۰۰۵ م.
صفحه: ۳۱۱

دکتر محمود اکرامی استاد دانشگاه است و این پژوهش را در میان جوانان مشهدی انجام داده است. کتاب در یک سال به چاپ سوم رسید. فهرست گنجانده‌های آن چنین است:

فصل اول: کلیات پژوهش
فصل دوم: پیشینه و ادبیات پژوهش
فصل سوم: روش پژوهش
فصل چهارم: یافته‌های پژوهش (واژه‌ها)
فصل پنجم: نتیجه‌گیری
فصل نخست کتاب به معرفی کتاب، بیان مسئله، هدف‌های پژوهش، اهمیت این پژوهش، روش پژوهش و فضای نمونه‌ی پژوهش می‌پردازد. نویسنده در این فصل می‌نویسد که به دلیل شکاف نسلی و زیاده‌خواهی نسلی و بی‌اعتمادی نسل جوان به نسل پیشین، زبانی تحت عنوان «زبان مخفی» در میان جوانان به وجود آمده است که از آن در ارتباطات میان فردی و درون گروهی استفاده می‌شود. فضای نمونه‌ی پژوهش، جوانان ۱۸ تا ۲۹ ساله‌ی مشهدی است که دکتر اکرامی می‌نویسد به دلیل گسترش ابزارهای ارتباطی، این واژگان در میان جوانان شهرهای دیگر کشور نیز کاربرد دارند. البته برخی از واژگان و تَرم‌های این کتاب از کتاب‌های دیگری چون «فرهنگ واژگان زندان» نوشته‌ی ابراهیم نبوی و دیگر کتاب‌های همانند آن گرفته شده‌اند. وی از دو روش کتابخانه‌ای با تکنیک فیش‌برداری و روش میدانی با تکنیک پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده استفاده کرده است.

در فصل دوم، نویسنده به بیان پیشینه‌ی پژوهش، خرده فرهنگ و اثرهای متقابل فرهنگ و زبان (شامل موقیعت اجتماعی، نقش‌های جنسی، گروه‌های سنی، و شغل) می‌پردازد. در این فصل برخی تَرم (اصطلاح)های به کار رفته در کتاب تعریف می‌شوند. به نظر می‌رسد در این بخش برخی از تَرم‌ها و مفهوم‌ها، زیر تاثیر ترجمه از منبع‌های غربی است و گاهی نگاه مثبتی به این واژگان ندارد. به نظر من یکی از ایرادهایی که در این فصل دیده می‌شود، تعریف زیر است:
زبان مخفی در میان گروه‌های نابهنجار و منحرف، همچون باندهای سرقت و راهزنان ابداع شد. (ص ۸۸)
حال آن که در فصل یکم گفته شده بود که «زبان مخفی» در میان جوانان و به علت بی‌اعتمادی به نسل پیشین و شکاف نسلی به وجود آمده است!

از نظر زبان‌شناسی، واژه‌های گردآمده در این کتاب، در زبان انگلیسی slang و در زبان فرانسه argot خوانده می‌شوند. ریشه‌ی واژه‌ی slang به خوبی دانسته نیست و من هم برابر مناسبی برای آن ندارم. در فرهنگ آریان‌پور برای slang «زبان خودمانی» و برای argot «زبان مخفی» گذاشته شده است.

در فصل سوم درباره‌ی فضای نمونه، شیوه‌ی «مقوله‌بندی» و نشانه‌های آوانگاری توضیح داده است. وی پژوهش خود را «ژرفانگر، توصیفی، اکتشافی و کیفی» می‌داند. همان گونه که گفتیم فضای نمونه جوانان مشهدی بین ۱۸ تا ۲۹ ساله بوده‌اند و تعداد آنان ۹۷۶ نفر بوده است.

بخش عمده‌ی کتاب فصل چهارم است که مجموعه‌ی واژگان را دربرمی‌گیرد. در این فصل نخست پرسش‌های پژوهش مطرح می‌شوند و پاسخ‌های به دست آمده ارائه می‌شوند. پرسش‌های این پژوهش چنین بوده‌اند:
۱- اصطلاحات و واژگان پنهان یا خودمانی رایج در بین جوانان کدام هستند؟
۲- اصطلاحات و واژگانی که بیشترین معادل‌ها را دارند کدام‌ها هستند؟
۳- دلایل ایجاد یا استفاده از این واژگان چیست؟
۴- کانون‌ها و کانال‌های تولید و توزیع اصطلاحات خودمانی جوانان کدام‌ها می‌باشند؟
۵- در چه محیط‌هایی این واژگان بیشتر رایج می‌باشند؟
۶- این اصطلاحات و واژگان از کدام حوزه‌های علمی و از خرده فرهنگ کدام قشرها به خرده فرهنگ جوانان رسوخ کرده است؟
واژگان گردآوری شده به شیوه‌ی فرهنگ‌نویسی یعنی به ترتیب الفبایی تنظیم شده‌اند. تعداد درآیه‌ها ۱۸۵۴ بوده است. واژگان و عبارت‌ها همراه با آوانگاری آنها با الفبای آواییک (phonetic) هم آمده‌اند.

به نظر من، در بخش واژگان، ایرادهایی دیده می‌شوند مانند:

۱- در بسیاری موردها نیازی به آوانگاری نبوده است.

۲- یکدستی و هماهنگی در تعریف درآیه‌ها دیده نمی‌شود. یعنی گاهی در تعریف درآیه‌ای، تنها برابرها و مترادف‌های آن آمده‌اند، اما نشان «ن.ک.» یا پیکانک (←) به کار نرفته است.

۳- در درآیه‌هایی نخست معنا آمده و سپس مترادف‌ها داده شده‌اند، در درآیه‌هایی نخست مترادف‌ها آمده‌اند و بعد معنا آمده است.

۴- برای برخی درآیه‌ها تلاش شده که ریشه‌شناسی داده شود اما ریشه‌شناسی‌ها با نشانه‌ی ویژه‌ای مشخص نشده‌اند. یا همواره در قالب و شکل یکدستی نیامده‌اند. گاهی هم توضیح ریشه‌شناسی روشن و گویا نیست:

- آلمان: نازی آباد تهران - چون نازی‌ها در آلمان بودند.
- اِسکی موزی (eski mowzi) تحریف شده‌ی excuse me/ ببخشید

اما درباره‌ی درآیه‌هایی مانند «بوبز» (پستان) که آن هم ریشه‌ی انگلیسی دارد چیزی گفته نشده است. ضمن آن که واژه‌ی اصلی انگلیسی یعنی boobs به صورت bubz تلفظ می‌شود اما این درآیه bubaz آوانگاری شده است. (شاید در مشهد چنین تلفظ می‌شود؟)

۵- در آغاز گفته شده که برخی درآیه‌ها به خاطر «رعایت ادب» حذف شده‌اند. حال آن که به نظر من، و همان گونه که خود پژوهشگر هم گفته است، این موضوع یکی از ویژگی‌های «زبان مخفی» است. اگر قرار بر «رعایت ادب» بود بسیاری از این واژگان ساخته نمی‌شدند چه برسد به این که به کار برده و ثبت شوند! در ضمن، «ادب» به میزان زیادی بستگی به سطح خواننده و سلیقه دارد. گاهی عبارتی برای خواننده‌ای «بی‌ادبی» است اما برای خواننده‌ی دیگری پذیرفته است. برای نمونه، درآیه‌ی زیر شاید برای خواننده‌ای دور از «ادب» باشد:

- برین باهاش خونه بسازیم، بشاش توش شنا کنیم
- چُس عمه

۶- تلاش شده برای بیشتر درآیه‌ها، حوزه‌ی تخصصی و خاستگاه آن بیان شود. اما گاهی این حوزه‌ها دقیق نیستند. برای نمونه:
- مخلصات پتاسیم: مخلص شماییم. (حوزه‌ی شیمی)
- با نوار خام رقصیدن: (حوزه‌ی تبلیغات)
- گروهبان زانتیا (حوزه‌ی نیروهای مسلح)

در پایان و در بخش نتیجه‌گیری، باز تکرار شده که شکاف میان نسل‌ها باعث کاهش ارتباط و اعتماد میان آنها و پدید آمدن زبان مخفی در میان نسل جوان شده است.

Tuesday, January 07, 2014

سلسله‌های اسلامی: دستنامه‌ی گاهشمارانه و تبارشناسانه

سه‌شنبه ۱۷/دی/۱۳۹۲ - ۷/ژانویه/۲۰۱۴

در زمینه‌ی پژوهش درباره‌ی تاریخ سلسله‌های اسلامی، داشتن فهرست نام فرمانروایان و تاریخ فرمانروایی آنان به ویژه برای وارسی برخی رخدادها و ادعاها اهمیت فراوانی دارد. در این جستار به معرفی کتابی درباره‌ی سلسله‌ها و خاندان‌های حکومتی اسلامی می‌پردازم.


نام کتاب: تاریخ جدید سلسله‌های اسلامی: دستنامه‌ی گاهشمارانه و تبارشناسانه
(The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual)
نویسنده: کلیفورد ادموند بازورث (Clifford Edmund Bosworth)
ناشر: انتشارات دانشگاه کلمبیا
سال: ۱۹۹۶ م. / ۱۳۷۵ خ.
صفحه: 389

کلیفورد ادموند بازورث (زاده: ۱۹۲۸ م. / ۱۳۰۷ خ.) از خاورشناسان برجسته است که برای پژوهشگران در زمینه‌ی تاریخ اسلام و ایران بسیار شناخته است. از وی نزدیک ۱۰۰ مقاله در دانشنامه‌ی ایرانیکا و نزدیک ۲۰۰ مقاله در دانشنامه‌ی اسلام منتشر شده است. وی هم چنین ده‌ها جلد کتاب هم به زبان انگلیسی به چاپ رسانده است مانند: ترجمه‌ی تاریخ بیهقی به انگلیسی، ترجمه‌ی تاریخ طبری به انگلیسی، میراث اسلام، ایران و اسلام، و ...


کلیفورد ادموند بازورث

بر پایه‌ی پیشگفتار کتاب، ویراست نخست این کتاب در سال ۱۹۶۷ م / ۱۳۴۶ خ. با عنوان «سلسله‌های اسلامی: دستنامه‌ی گاهشمارانه و تبارشناسانه» (The Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Handbook) به چاپ رسیده بود. ویراست نخست در سال ۱۹۷۱ م. / ۱۳۵۰ خ. زیر نظر ایلیا پتروشفسکی ()، خاورشناس سرشناس روس، به زبان روسی ترجمه شد. در سال ۱۹۸۰ م. / ۱۳۵۹ خ. کتاب در استانبول به ترکی ترجمه شد و فصل جدیدی به دست مترجمان درباره‌ی «بیگ‌های آناتولی» بدان افزوده شد. این دو ترجمه، با اجازه‌ی نویسنده بوده اند. در سال ۱۹۸۲ م. / ۱۳۶۱ خ. ترجمه‌ی پارسی آن به دست فریدون بدره‌ای، بی اجازه‌ی نویسنده، در تهران به چاپ رسید. ترجمه‌ی عربی آن هم در سال ۱۹۹۴ م. / ۱۳۷۳ خ. در کویت منتشر شد.

از دهه‌ی ۱۹۶۰ م. / ۱۳۴۰ خ. تا کنون آگاهی‌های فراوانی درباره‌ی سلسله‌های حکومتی مسلمان، به ویژه از راه سکه‌شناسی و ترجمه‌ی کتاب‌ها و منبع‌های اصلی و ترجمه‌ی آنها به زبان‌های اروپایی در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است. از این رو نویسنده، ویراست جدید این کتاب را پس از نزدیک ۳۰ سال روزآمد ساخته و با بهبودهایی چاپ کرده است.

آقای فریدون بدره‌ای ویراست جدید کتاب را هم با نام «سلسله‌های اسلامی جدید، راهنمای گاهشماری و تبارشناسی» در سال ۱۳۸۱ خ. / ۲۰۰۲ م. به پارسی برگردانده است.

این کتاب ۱۸۶ سلسله و خاندان حکومتی را از آغاز اسلام تا دوران معاصر در سراسر سرزمین‌های مسلمان از جنوب شرق آسیا تا اسپانیا و غرب آفریقا را بررسی می‌کند.

فهرست گنجانده‌های کتاب چنین است:

پیشگفتار
فهرست کوته‌نوشته‌ها

فصل ۱: خلیفگان

فصل ٢: اسپانیا

فصل ٣: شمال آفریقا

فصل ۴: مصر و سوریه

فصل ۵: عراق و جزیره پیش از سلجوقیان

فصل ۶: شبه جزیره ی عربستان

فصل ٧: غرب آفریقا

فصل ٨: شرق آفریقا و شاخ آفریقا

فصل ٩: قفقاز و سرزمین های غرب ایران پیش از سلجوقیان

فصل ١٠: سرزمین های شرق ایران و فرارود و خوارزم پیش از سلجوقیان

فصل ١١: سلجوقیان، وایستگان آنان و اتابکان

فصل ١٢: ترکان در آناتولی

فصل ١٣: مغولان و جانشینان آنان در آسیای میانه و شرق اروپا

فصل ١۴: ایران پس از مغولان

فصل ١۵: آسیای میانه پس از مغولان

فصل ١۶: افغانستان و هندوستان

فصل ١٧: جنوب شرق آسیا و اندونزی
درباره‌ی هر سلسله/خاندان، نخست نام فرمانروایان و سال حکمرانی آنها آمده است، سپس تاریخ شکل‌گیری و تحولات و دگرگونی‌های آن خاندان به فشردگی بیان شده‌اند و در پایان هر بخش هم کتاب‌ها و سرچشمه‌های بیشتر درباره‌ی آن خاندان/سلسله آورده شده است. چنان که سلسله‌ای شاخه‌های گوناگون در شهرها/منطقه‌های مختلف داشته، همه‌ی شاخه‌های آن نیز معرفی شده‌اند.

Thursday, January 02, 2014

کتاب‌شناسی زبان‌شناسی پارسی نو

پنج‌شنبه ۱۲/دی/۱۳۹۲ - ۲/ژانویه/۲۰۱۴

در کار پژوهش، کتاب‌هایی که به کتاب‌شناسی و معرفی آثار زمینه‌ی خاصی می‌پردازند بسیار مهم اند. در این جستار به معرفی کتابی درباره‌ی زبان‌شناسی پارسی می‌پردازم که نوشته‌ی دکتر شهرام احدی، استاد دانشگاه بُن در آلمان است.

دکتر شهرام احدی مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه بُن آلمان و مدرک دکتری را از دانشگاه بَمبِرگ (Bamberg) دریافت کرده و اکنون در دانشگاه‌های بُن و فرایبورگ (Freiburg) آلمان در رشته‌ی زبان پارسی و زبان‌شناسی درس می‌دهد. زمینه‌های پژوهش وی زبان‌شناسی پارسی به ویژه بحث نحو و فعل‌های مرکب و آموزش زبان و واژگان نگاری (lexicography) دوزبانه و تکزبانه است. دکتر احدی دو کتاب منتشر کرده است که یکی به زبان آلمانی است و دیگری به زبان انگلیسی. نام و مشخصات این کتاب‌ها چنین اند:

1) Verbergänzungen Und Zusammengesetzte Verben Im Persischen: Eine Valenz Theoretische Analyse
=
Verb complements and Compound verbs in Persian: A Valency Theoretical Analysis, 2001, Reichert Verlag, 296 pages.

2) New Persian Language and Linguistics: A Selected Bibliography Up to 2001

در اینجا به کتاب انگلیسی می‌پردازم.



نام کتاب: زبان و زبان‌شناسی پارسی نو، کتاب‌شناسی تا سال ۲۰۰۱ م.
(New Persian Language and Linguistics: A Selected Bibliography Up to 2001)
نویسنده: شهرام احدی
ناشر: اوتو هاراسوویتس (Otto Harrassowitz Verlag)، ویسبادن (Wiesbaden)
سال نشر: ۲۰۰۲ م. / ۱۳۸۱ خ.
صفحه: ۲۵۶

در پیشگفتار کتاب می‌خوانیم که این کتاب در اسفندماه ۱۳۸۰ خ. به پایان رسیده است و به زنده یاد ایرج افشار تقدیم شده است. در این کتاب مقاله‌ها و کتاب‌هایی آمده‌اند که درباره‌ی زبان پارسی است، چه گونه‌های منطقه‌ای (فارسی ایران و افغانستان و تاجیکستان) و چه گویش‌های شهری (مانند تهرانی و اصفهانی و شیرازی و مانند آن). تنها مقاله‌ها و کتاب‌هایی فهرست شده‌اند که به زبان‌های فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی و در چند مورد، به دیگر زبان‌های اروپای غربی نوشته شده‌اند. آثار نوشته شده به زبان‌های اسلاویک (از جمله روسی) در این کتاب نیامده‌اند. بیشتر آثار در سه دهه‌ی گذشته (۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰ م. = ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ خ.) نوشته شده‌اند و برخی از آنها پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری هستند که منتشر نشده‌اند.

فصل‌های کتاب عبارت اند از:
۱- پیشگفتار
۲- فهرست الفبایی کوته‌نوشت‌های نام مجله‌ها و نشریه‌ها
۳- کتاب‌شناسی الفبایی
۴- نمایه‌ها

بخش هایی از کتاب را می توانید در بخش کتاب های گوگل به نشانی زیر بخوانید:

http://books.google.ca/books?id=VbvCPdrb40wC

Tuesday, December 31, 2013

واژه‌شناسی: داماد

سه‌شنبه ۱۰/دی/۱۳۹۲ – ۳۱/دسامبر/۲۰۱۳

واژه‌ی «داماد» در پارسی میانه (پهلوی) به صورت dāmāt و در اوستایی به صورت zāmātar بوده است. در فرهنگ غیاث‌اللغات ریشه‌شناسی عامیانه‌ای برای آن آمده است که در فرهنگ دهخدا آورده شده و سپس افزوده شده «بر اساسی نیست».

داماد: ... و بعضی گویند این لفظ دعا است و مخفف «دائم‌آباد» است (از غیاث). اما قسمت اخیر قول صاحب غیاث بر اساسی نیست.
داماد/زاماتر نام فاعل از ریشه‌ی «زام-» به معنای «ازدواج کردن» است. در پوروا-هندواروپایی این فعل -gem* بوده است که در یونانی فعل gamein به معنای «به زنی گرفتن» است و از آن در ترکیب‌های انگلیسی مانند polygamy استفاده شده است. دیگر واژه‌های همخانواده با داماد عبارت اند از:

- یونانی: gamein به زنی گرفتن. gambros داماد، پدرزن، برادرزن
- سانسکریت: jamih برادر، خواهر. jama عروس
- لاتین: gener داماد

به همین دلیل پیشنهادهای من برای واژه‌های انگلیسی زیر چنین اند:

monogamy: تَکزامی. به معنای ازدواج با یک نفر.
monogamous: تَکزام. صفت

polygamy: بُلزامی. به معنای ازدواج با چند نفر است که معمولاً «چندهمسری» ترجمه می‌شود. اصطلاح انگلیسی برابر «بُلزنی» یا «چندزنی» عبارت است از polygyny ساخته شده از دو بخش poly = بُل + gyn = زن.
polygamous: بُلزام

endogamy: درونزامی. به معنای ازدواج با کسانی که در همان گروه هستند، مانند ازدواج مسلمان با مسلمان یا ازدواج ایرانی با ایرانی.
endogamous: درونزام

exogamy: برونزامی. به معنای ازدواج با کسانی که در گروه دیگری هستند، مانند ازدواج مسلمان با مسیحی یا ازدواج ایرانی با امریکایی.
exogamous: برونزام

hypergamy: اَپَرزامی. به معنای ازدواج با کسی که در طبقه‌ی اجتماعی بالاتری است. مانند ازدواج زنی از طبقه‌ی کارگر با مردی از طبقه‌ی اشراف. اَپَر شکل پارسی کهن و همخانواده‌ی hyper یونانی و super لاتین است.
hypergamous: اَپَرزام

hypogamy: اوپازامی. به معنای ازدواج با کسی که در طبقه‌ی اجتماعی پایین‌تری است. مانند ازدواج زنی از طبقه‌ی اشراف با مردی از طبقه‌ی کارگر. اوپا شکل پارسی کهن و همخانواده‌ی hypo یونانی و sub لاتین است.
hypogamous: اوپازام